Şeybani Kimdir

Şeybani Kimdir ?



MUHAMMED BIN HASAN es-SEYBANI

Hanefi mezhebinin üç büyük Imamindan biri. Eserleriyle Hanefiligin sistemlesmesinde ve yayilmasinda etkili oldu. Ebu Yusuf’la birlikte, kendisine Hanefi mezhebinin iki Imami anlaminda “Imameyn” denir.
Adi Muhammed, künyesi Ebu Abdullah’dir. Babasi Hasan b. Farkad’dir, Benî seyban’larin azatlisi oldugu rivayet edilir. Hasan b. Farkad, sam dolaylarinda Haksati köyündendir. Daha sonra Irak’a yerlesti. Oglu Muhammed, 132/749 da Vasit’da dogdu. Kufe’de yetisti. O tarihlerde Kufe, fikih, dil ve gramer ilimlerinin merkezlerinden biriydi. Muhammed b. Hasan’in kültürünün olusumunu hazirlayan bu çevre, onun dil, fikih, siir ve hadis’e yönelmesine de neden olmustu.
Babasindan otuz bin altin miras kalmasi, bu ilimleri tahsil etmesini kolaylastirmis ve bütün servetini bu ugurda kullandi. Muhammed b. Hasan, birçok bilginden ders aldi. Küçük yasta Ebu Hanife’nin derslerini takibe basladi. 150/767′de Ebu Hanife’nin ölümü üzerine, fikih tahsilini Ebu Yusuf’tan tamamladi. Imam Muhammed b. Hasan, Ebu Hanife’nin öldügü tarihte on sekiz yasindaydi. Ali el-Kâri, Imam Muhammed’in Ebu Hanife’nin akrabasindan oldugunu rivayet eder (Sava Pasa, islâm Hukuku Nazariyati, I, 97-100).
Muhammed b. Hasan, çesitli yerlere seyahatlerde bulunarak birçok bilginle görüstü. sam’da Evzai’nin, Mekke’de Süfyan b. Uyeyne’nin, Horasan’da Abdullah b. Mübarek’in yanina giderek bunlardan ilim tahsil etti. Basra’da da birçok ilim ehlinden ders aldi. Bu seyahatlarinin en önemlisi, Medine’ye olanidir. Imam Muhammed burada üç yil Imam Malik’in derslerine devam etmis ve defalarca Muvatta’yi kendisinden dinlemisti.
Medine’deki bu tahsiliyle Muhammed b. Hasan, Rey ehlinin usulüyle, hadis ehlinin usulünü birlestirdi. Irak’a döndügünde söhreti her tarafa yayildi ve kendisine talebe akini basladi. Bu talebelerin en önemlilerinden biri Esed b. Furat’tir. Daha önce Imam Malik’den ders alan Esed, Imam Muhammed’e gelerek talebelik yapti. Daha sonra Afrika’ya dönüp Muhammed b. Hasan’in etkisiyle Afrika ve Magnb’de Ebu Hanife’nin fikhî ictihatlarini ve görüslerini halka anlatti. Bir diger önemli talebesi ise, Imam safiî’dir. Imam safiî, Imam Muhammed’den ilim tahsil etti ve onun eserlerini istinsah etti (Siyeri Kebir Ter. ve serhi s.12). Diger önemli talebeleri ise, Ebu Hafs el-Kebir, Süleyman el-Ctircani, Ebu Ubeyd Kasim b. Sellam, Yahya b. Eksem, ismail b. Tevbe gibi bilginlerdir. Hanefi mezhebi ilk yayilmasini Imam Muhammed b. Hasan ile Imam Ebu Yusuf’a borçludur. Çaginda yayginlasan problem ve tartismalara Imam Muhammed de katilarak, görüslerini açikladi. Imam Muhammed’in kültürü, Arap dilindeki mahareti ve fikihtaki derinligi bütün açikligiyla eserlerinde kendini gösterir.
Imam safiî, Imam Muhammed’den çok istifade ettigini belirtip, ondan aldigi ilim ile bir çok kitap yazdigini ifade eder (ibn Nedim, el-Fihrist, s. 295). Nafi de, Imam Muhammed’in insanlarin en fasihi oldugunu söyleyerek, onun dil sahasindaki bilgisine dikkat çeker (ibn Abdilber-el-intika, s.174).
Imam Muhammed’in Abbasi halifeleri ile iliskisi olmakla beraber, kendisinin ve ilmine haysiyetini daima korudugu belirtilir. Hükümdarlarin önünde egilmezdi ve onlara yüzsuyu dökmezdi (Hatib el-Bagdadi- Tarihu Bagdad, II, s.173).
Harun Resid, baslangiçta kadilik görevini kabul etmedigi için Imam Muhammed’i iki ay hapsetti. Daha sonra Imam Muhammed bu kararindan vaz geçince, geçici bir müddet için bassehir yapilan Rakka’ya kadi tayin edildi (Sava Pasa, islâm Hukuku Nozariyati, I, 97-98).
176/792′de Zeydi Imam Yahya b. Abdullah’in isyani meselesinde, Harun Resid, Imam Muhammed’le istisare etti. Bu istisarenin sonucu olarak Halifenin güvenini kaybetti ve Ali ogullari taraftari olmak süphesi altinda kaldi. Eserleri teftis edilerek, isyana sürükleyen parçalarin olup olmadigi kontrol edildi ve bu arada da kadilik görevinden de azledildi (Taberi, Tarih, el-Ümam…, III, 619).
Imam Muhammed, kadiliktan azledildikten sonra,189/805 yilina kadar Bagdad’da kaldi. Bu arada Halifeyle aralari düzeldi ve yeniden göreve getirilerek Horasan kadiligina tayin edildi. Ayni yil içinde de Rey civarinda vefat etti (el-Kerderi-Menakibu’l-Imamil-A’zam, II,187). Ayni gün Kisaî de vefat etmisti. Harun Resid; “Bugün Arapça ve fikih defnedildi” diyerek kaybin büyüklügünü dile getirdi (Hayreddin Karaman, islâm Hukuk Tarihi, s. 96).
Imam Muhammed’in Fikihtaki degeri özellikle iki yönde ortaya çikar. Birincisi; eserleri ile Ebu Hanife’nin mezhebinin yayihnasinda talebelerinin en etkilisi olmasi ve ikinci asir fakihleri arasinda en çok eser vermesidir. (Imam Muhammed’in görüslerindeki asalet, onu özel bir mezhep sahibi haline getirmektedir.) ikincisi ise, bir çok büyük bilgini etkilemesidir. Sözgelisi el-Müdevvene, el-Esediye, el-Ümm ve el-Hücce gibi Fikih kitaplarinin sahipleri ondan etkilenmisler, eserlerini onun kitaplari isiginda yazmislardir.
Hanefi mezhebi usulünde, Imam Muhammed ile Imam Ebû Yusuf’un görüsü bir konuda birlestiginde, Imam Ebu Hanife’nin görüsü tercih edilerek, o konuda Hanefi mezhebinin görüsünü temsil eder.
Imam Muhammed’in fakihler tabakasindaki yeri hakkinda farkli görüsler ileri sürülür. ibn Âbidin fakîhleri yedi tabakaya ayirarak, Imam Muhammed’i ikinci tabakadan sayar. Buna göre Imam Muhammed mezhepte müctehiddir. Fakat bu görüs umumiyetle kabul görmemistir. Çünkü Imam Muhammed, Ebu Hanife’y,i veya bir baska müctehidi taklid etmemistir. Görüslerinde tamamen müstakil oldugu için mutlak müctehid kabul eden bilginler daha çoktur (M. Ebu Zehra. Ebu Hanife, s. 653-657).
Kadilik yaptigi için fikhi pratik alanda uygulama imkâni bulmustur. Irak ve Hicaz ekolüne mensup ilim adamlarindan ders aldigi için bu iki ekol arasindaki görüs ayriliklarini azaltmistir. Fikha büyük hizmeti geçmis hatta, “fikhi Abdullah b. Mes’ud 32/652 ekti, Alkame (62/681) biçti, ibrâhim en-Nehaî (ö. 95/713) harman yapti, Ebû Hanîfe ögüttü, Ebû Yusuf hamurunu kardi, Imam Muhammed pisirdi. Diger insanlar hazir yiyorlar” sözü meshur olmustur (Osman Keskioglu, Fikih Tarihi ve islâm Hukuku, Ankara 1980, s. 106).
Eserleri:
Imam Muhammed’in lisani kuwetli ve kalemi akici idi. Kolay yazardi. Hanefi fikih meselelerini toplayip sonraki nesillere aktaran o olmustur. Degerli eserler birakmis, hemen hepsi de zamanimiza kadar intikal etmistir. Eserleri genel olarak iki kisma ayrilir:
A- Zâhiru’r-Rivâye: Bunlar alti tanedir.
1- el-Mebsût, buna “el-Asl” da denir.
2- ez-Ziyâdât,
3- el-Câmiu’s-Sagîr
4- el-Câmiul-Kebîr
5- es-Siyeru’s-Sagîr
6- es-Siyeru’l-Kebîr.
Bunlarin hepsinde fikih (islâm Hukuku) ile ilgilidir. Bu kitaplari Imam Muhammed tevâtür yoluyla Ebû Hanife veya Ebû Yusuf’tan rivâyet ettigi için “açik rivâyetli, rivâyetinde süphe olmayan” anlaminda “Zâhiru’rrivâye” denilmistir. Kendisinin görüsleri de bu kitaplarda bulunmaktadir. Bu alti kitab içindeki konular Hanefi fikhinin temelini teskil ettigi için bunlara “el-Usûl” ismi de verilmistir (Bu eserlerine dünya kütüphanelerinde bilinen nüshalari için Brockelmann’in “Gal”ina ve Fuad Sezgin’in, “Gas”ina bk.).
Zâhiru’r-Rivâye kitaplari, Hakim es-sehîd Ebul-Fadl Muhammed el-Mervezî (ö. 334/945) tarafindan kisaltilarak bir araya getirilmis ve eser “el-Kâfi” adini almistir. Bu kitap, kendi devrinde Hanefi mezhebinin görüslerini, fürû meselelerini ögrenmek isteyene yeterli kabul edilmistir. Bu müellifin “el-Müntekâ”adinda bir eseri daha vardir ki, nevâdir meselelerini de içine alir.
“el-Kâfi”, daha sonra, Ebû Bekr Muhammed semsü’l-Eimme es-Serahsi (ö.490/1097) tarafindan serhedilmis ve el-Mebsût ” isimfi bu eser otuz cilt halinde basilmistir. es-Serahsi, bu eserinin bir bölümünü zindanda iken ögrencilerine yazdirmistir.
Hanefi mezhebinde el-Mebsût adini tasiyan baska eserler de vardir. Diger Mebsûtlar sahibinin adlariyla anilirlar. Bunlar, Imam Muhammed’in el-Mebsût isimli eserinin serhidir. Diger mezheplerde de Mebsût isimli eserlere rastlanir. es-Serahsî’nin el-Mebsût’u Hanefi fikhinin en muteber kitaplarindan biridir. Meselelerin dayandigi deliller zikredilir, münakasasi yapilir. Önemli noktalarda diger mezhep görüsleriyle karsilastirmali incelemeler yer alir. Konularin islenisinde görülebilen daginiklik, son yillarda çikarilan el-Mebsût Fihristi ile giderilmeye çalisilmistir.
B- Nâdiru’r-Rivâye Kitaplari:
1- Keysâniyyat kitabi. Imam Muhammed’den suayb b. Süleyman el-Keysâni rivayet ettigi için bu ad verilmistir.
2- Hârûniyyât. Harûn er-Reside takdim edildigi için bu ad verilmistir.
3- Cürcâniyyât. Cürcan’da yazildigi veya Ali b. Salih el-Cürcânî rivayet ettigi için bu ad verilmistir.
4- Rakkiyât. Imam Muhammed Rakka kadisi iken kendisine gelen meseleleri içine almaktadir.
5- Ziyâdetü’z-Ziyâdât ez-Ziyâdât’in tamamlayicidir.
Bu kitaplara Nevâdiru’r-Rivaye veya Gayru Zâhiri’r-Rivâye denilir, çünkü bu kitaplarin rivayeti tevatür derecesine ulasmamistir.
Bu kitaplarda da Ebû Hanife, Ebû Yusuf ve kendisinin görüsleri bulunmaktadir.
Bunlarin disinda
1- Er-reddû alâ Ehlil-Medîne. Ebû Hanife’nin reyleriyle Medine’lilerin reylerinin münakasasini yapar.
2- Kitâbu’l-Asâr: Bu eserinde, Ebû Hanîfe’den rivayet etmis oldugu merfû, mevkûf ve mürsel hadisleri toplamistir (M. Ebu Zehra, Tarihu’l-Mezâhibi’l-islâmiyye, Kahire, t.y., s. 171,172; ez-Zühaylî, el-Fikhu’l-islâmî ve Edilletüh, Dimask 1405/1985, I, 30; Osman Keskioglu, a.g.e., s. 95, 96; Ali safak, Islam Hukukunun Tedvini, Erzurum 1978, s. 87 vd.; islâm Medeniyeti Dergisi (Muhammed es-seybânî Özel Sayisi)sy: 20; Hamdi Döndüren, Delilleriyle islâm Hukuku, istanbul 1983, s. 74, 75; i.A. “es-seybanî” mad.).
Kaynak: Sâmil Islam ansiklopedisi




http://www.josefislam.com/muhammed-bin-hasan-es-seybani.html